Piyasada en pahalı ders, kendi paranla öğrendiğindir. Burada başkalarının (ve bizim kendi analizlerimizin) pahalı derslerini bedava öğreniyorsun. Her vaka gerçek; her ders kanla yazılmış.
İncelediğimiz bir portföy, sığ (düşük likiditeli) tek bir hisseye sermayesinin %78'ini yatırmıştı. Hisse yükseldikçe portföyün ekrandaki değeri katlandı: kağıt üzerinde +%1114 getiri. Sosyal medyada paylaşılınca göz kamaştıran bir başarı hikâyesi gibi görünüyordu.
Sorun şu: pozisyon, hissenin günlük işlem hacmine göre o kadar büyüktü ki satmaya kalkıldığında fiyatı kendisi çökertecekti. Sığ bir hissede büyük pozisyonun 'piyasa fiyatından' çıkışı yoktur — sen sattıkça fiyat düşer ve o parlak yüzde eriyerek gerçekleşir. Kağıt NAV, ancak karşısında gerçek alıcı varsa nakde döner.
Grid botlar fiyat aralığında sürekli küçük al-sat yapar ve her turda minik bir kâr 'realize' eder. Panelde bu birikerek +%123 realize kâr gibi görünür — bot satıcılarının pazarlamada gösterdiği sayı tam olarak budur.
Biz 90 coin üzerinde kendi simülasyonumuzu çalıştırdık. Realize kâr gerçekten +%123'tü; ama botun düşen coinlerde biriktirdiği açık pozisyonların gerçekleşmemiş zararı eklenince toplam varlık (equity) −%13'teydi. Bot küçük kârları cebe atarken, düşen her coini 'nasılsa döner' diye taşıyordu. Realize kâr tek başına bir performans ölçüsü değildir; tek dürüst skor, tüm açık pozisyonlar dahil toplam varlıktır.
Nick Leeson, Barings'in Singapur masasında hem işlem yapıyor hem de kendi işlemlerini denetliyordu — arka ofis ve ön ofis aynı kişiydi. Zararlarını meşhur '88888' hata hesabında gizledi ve kaybettikçe pozisyonlarını büyüterek 'geri kazanmaya' çalıştı.
1995'te Kobe depremi Nikkei'yi sarsınca, devasa kaldıraçlı türev pozisyonları patladı. 233 yıllık, Kraliçe'nin bankası Barings, tek bir trader'ın gizlenmiş zararlarıyla 1,4 milyar dolar kaybederek battı ve 1 sterline satıldı. Zarar gizlenerek küçülmez; kaldıraçla birleşince katlanarak büyür.
Terra ekosisteminin Anchor protokolü, UST stablecoin'ine yıllık %20 'sabit' faiz vaat ediyordu. UST'nin dolar sabitliği gerçek teminata değil, LUNA ile arasındaki algoritmik dengeye dayanıyordu. Milyonlarca kullanıcı %20'yi 'risksiz mevduat' sanarak birikimini yatırdı.
Mayıs 2022'de büyük çıkışlar sabitliği sarstı; UST 1 doların altına düşünce mekanizma ters çalışmaya başladı: sistem UST'yi kurtarmak için sınırsız LUNA bastı, LUNA hiperenflasyonla sıfırlandı, güven tamamen çöktü. Yaklaşık 60 milyar dolarlık değer günler içinde buharlaştı. %20 'risksiz' faizin kaynağı sorulduğunda net cevap yoktu — çünkü sürdürülebilir bir kaynağı yoktu.
FTX, dünyanın en itibarlı görünen kripto borsalarından biriydi: stadyum sponsorlukları, ünlü yatırımcılar, düzenleyicilerle samimi ilişkiler. Perde arkasında ise müşteri mevduatları, kardeş şirket Alameda Research'ün riskli pozisyonlarını finanse etmek için kullanılıyordu.
Kasım 2022'de sızan bir bilanço Alameda'nın FTX'in kendi token'ı FTT ile dolu olduğunu gösterdi. Güven sarsıldı, kullanıcılar paralarını çekmeye koştu ve borsa günler içinde iflas etti. Borsada 'senin' görünen bakiye, aslında borsaya verilmiş teminatsız bir borçtur — borsa batarsa sen alacaklılar kuyruğunun arkasındasın.
2021'de DOGE aylar içinde binlerce yüzde yükseldi; televizyonlar, TikTok ve arkadaş grupları 'komşunun kazandığı parayı' konuşmaya başladı. SHIB ve yüzlerce taklit coin türedi. Alımların çoğu tam da bu 'herkes konuşurken' evresinde geldi — yani zirve bölgesinde.
Coğrafya değişir, senaryo değişmez: fiyatı erken girenler taşır, medya zirvede haber yapar, kalabalık FOMO ile en tepeden alır ve düşüş başladığında 'geri döner' diye tutar. Zirveden alınan meme coinlerin çoğu takip eden yılda %80-90 değer kaybetti. Kaybettiren şey coin değil, karar anındaki duyguydu: kaçırma korkusu.
İçerik eğitim amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir.